[KxW]xS
11-06-2024 Harmen Zijp
De KNAW wil kunst, wetenschap en samenleving meer verbinden. Een loffelijk en broodnodig streven. Bij de werkconferentie was echter vooral de elite uit Kunst en Wetenschap vertegenwoordigd, terwijl het betrekken van de Samenleving in de vergelijking vereist dat kunst en wetenschap democratiseren.
In de kunsten is dit al het geval, het bouwwerk ziet er uit als een piramide met een brede basis van amateurkunst, via semiprofs, part time freelancers en onafhankelijke groepen tot instituten en full time professionals. Bij de conferentie waren echter vooral de laatsten aanwezig.
Zelfs binnen die laatste groep is een ondervertegenwoordiging van autonome kunstenaars en onderzoekers. Hun betrokkenheid is noodzakelijk beperkt omdat zij niet vanuit het comfort van inkomenszekerheid opvolging kunnen geven aan de besproken zaken. Ik vraag me af hoeveel aanwezigen onbezoldigd deelnamen aan de werkconferentie.
Het heeft weinig zin om het te hebben over onze methodes. Meer dan in de wetenschap is voor de Kunsten Feyerabend de filosoof van dienst: against method, anything goes. Maar hoe besluit je dan of het resultaat kwaliteit heeft? Zet je de deur niet open voor allerhande onwetenschappelijke wappies, zo was de zorg van verschillende deelnemers.
Niet als je kijkt naar het kader waarin onderzoek, wetenschappelijk of artistiek, plaatsvindt. Hoe was de vraagstelling, de hypothese, en wat was het resultaat? Je kunt dan bekijken of het kunstwerk een uitdrukking van kennis is geworden en of een wetenschappelijk onderzoek ook betekenis heeft gegeven.
Misschien nog interessanter is het om iets als het Open Science Framework toe te passen op de kunst, en om het in de wetenschap ook daadwerkelijk in de praktijk te gaan brengen. Deel je hypothese, werkwijze, data, tussenstappen, en het eindresultaat, of dat nu een paper is of een kunstwerk. Dan is de vraag niet meer of het resultaat kwaliteit heeft, maar of in het proces creativiteit, serendipiteit en kritische reflectie ruimte hebben gekregen.
Bovendien vindt iedereen het even eng: Zowel wetenschappers als kunstenaars vinden het spannend om hun keuken open te stellen voor nieuwsgierige blikken. Maar het zijn juist die blikken die Kunst en Wetenschap van hun voetstuk kunnen halen en meer deel laten worden van de Samenleving.
Citizen science is in dit verband een problematische benaming. Er bestaat ook niet zoiets als burgermuziek of burgersport. De term burgerwetenschap dient dus vooral om een kunstmatig onderscheid in stand te houden tussen burgerwetenschap en "echte" wetenschap. Beter is het te spreken van amateurwetenschap en institutionele wetenschap, waarmee het geen kwaliteitsoordeel wordt maar een aanduiding van de context waarin kennisvragen worden onderzocht.
Lering kan worden getrokken van de cultuurinfrastructuur, waar een rijk ecosysteem bestaat van plekken en manieren om je - afhankelijk van ambitie en talent - met een passie voor kunst te verbinden. Dit in tegenstelling tot de Wetenschap, welke silovormig is georganiseerd, met een hoge drempel aan de ingang van de ivoren toren, en weinig mogelijkheden voor amateurs (letterlijk: liefhebbers) om zich te verbinden met een passie voor kennis.
De meeste gemeentes en zelfs provincies hebben ambtenaren die zijn belast met cultuur. Ze maken een onderscheid tussen amateurbetrokkenheid, freelancers en fulltime professionals. Ze maken onderscheid tussen basisinfrastructuur (zowel voor productie als voor toonplekken) en incidentele evenementen. Ze kennen kleine eenmalige en grote structurele financiering. En ze verantwoorden dit in een bestaande politieke afweging voor de besteding van gemeenschapsgeld. Waarom hebben we dit allemaal niet voor wetenschap?
In het hierboven beschreven, zeer diverse landschap voor kunstbeoefening is (bijna) de hele Samenleving vertegenwoordigd, waar de vraag niet wordt gesteld wat kunst is, en ook minder vaak wat goede kunst is. Er bestaan routes voor stapelaars, zij-instromers èn carrieremensen en er wordt tegelijk een breed begrip van en draagvlak voor hun werk geschapen, of dat nu experimenteel of populair is.
De KNAW zou er goed aan doen om te streven naar een soortgelijke piramide voor kennis, en om voor het aspect onderzoek daarin kunstenaars en wetenschappers in een open onderzoeksproces te laten samenwerken.
Oh, en laten we niet doen alsof we iets nieuws beginnen. Al in 2013 ging het over Science in Transition. Er zijn al talloze sessies georganiseerd in de Rode Hoed, het Lorenz Center en andere plekken. Wat mogelijk nieuw is is de urgentie die wordt ingegeven door voortschrijdende maatschappelijke uitdagingen tegen een achtergrond van toenemende politieke erosie.